2.5 Kwetsbare groepen en nachtarbeid
levensfase
Hoewel nachtwerk voor vrijwel iedereen gezondheidsrisico’s met zich meebrengt, zijn sommige groepen extra kwetsbaar. Deze kwetsbaarheid heeft te maken met fysiologische kenmerken, levensfase, herstelvermogen en sociale context. Vanuit arbo- en preventieperspectief is het noodzakelijk om deze verschillen te erkennen.
2.5.1 Zwangere werkneemster
vroeggeboorte
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat nachtwerk tijdens de zwangerschap samenhangt met een verhoogde kans op vroeggeboorte, laag geboortegewicht en zwangerschapscomplicaties. De precieze mechanismen zijn complex, maar verstoring van slaap- en het circadiane ritme spelen een belangrijke rol. Ook verhoogde stressbelasting en onvoldoende herstel dragen bij aan het risico.
Nachtwerk kan leiden tot meer vermoeidheid, misselijkheid en concentratieproblemen bij zwangeren. Dit vergroot niet alleen het gezondheidsrisico voor moeder en kind, maar ook het risico op fouten en incidenten op werk. Zie ook rendement.nl/arbodossier.
2.5.2 Jongeren
onderschatten
Jongere werknemers lijken fysiek vaak belastbaarder, maar onderschatten regelmatig de impact van nachtwerk. Ze zijn gevoeliger voor slaaptekort en combineren werk vaak met studie of sociale activiteiten.
Ontwikkelen
begeleiding
Voor jongeren zijn nachtdiensten aantrekkelijk vanwege toeslagen of beperkte alternatieven op de arbeidsmarkt. Dit kan ertoe leiden dat zij relatief veel nachtdiensten draaien, juist in een fase, waarin hun leefstijl en gezondheid zich nog ontwikkelen. Goede voorlichting over de gevolgen van nachtwerk, duidelijke roosterafspraken en begeleiding zijn nodig om te zorgen dat jonge werknemers een goede, persoonlijke strategie ontwikkelen en om te voorkomen dat zij structurele gezondheidsproblemen ontwikkelen.
2.5.3 Oudere werknemers
slaapprobleem
Met het ouder worden, neemt het vermogen om je aan te passen aan nachtwerk af. De biologische klok wordt minder flexibel, waardoor slapen overdag lastiger wordt en herstel langer duurt. Oudere werknemers ervaren vaker slaapproblemen, zelfs na jaren ervaring met nachtwerk. Daarnaast neemt met de leeftijd de kans op chronische aandoeningen toe, zoals hart- en vaataandoeningen, diabetes en klachten aan het bewegingsapparaat.
Nachtwerk kan chronische aandoeningen verergeren of het ontstaan ervan versnellen. Ook het risico op incidenten gerelateerd aan vermoeidheid neemt toe.
Grenzen
klachten
inzetbaarheid
Oudere werknemers geven hun grenzen soms minder snel aan, bijvoorbeeld uit loyaliteit of angst voor verlies van inkomen. Hierdoor kunnen klachten zich opstapelen voordat ze zichtbaar worden. Voor organisaties betekent dit dat leeftijdsbewust personeelsbeleid geen luxe is, maar een noodzaak. Denk aan aangepaste roosters, het verminderen van het aantal nachtdiensten of tijdige uitstroom uit nachtwerk. Het doel is niet om oudere werknemers uit te sluiten, maar om hun inzetbaarheid duurzaam te behouden. Kwetsbaarheid bij nachtwerk is geen vaststaand gegeven. Een werknemer kan in verschillende levensfasen meer of minder kwetsbaar zijn. Zwangerschap, mantelzorg, herstel na ziekte of toenemende leeftijd kunnen de belastbaarheid veranderen. Voor organisaties vraagt dit om maatwerk en regelruimte.
Zwangeren en jongeren krijgen extra bescherming volgens de ATW, zie hoofdstuk 4. Ouderen krijgen deze bescherming niet. Om ouderen te ontzien en gezondheidsklachten te voorkomen, staan er vaak afspraken in de cao.