7.3 Energie- en stressmanagement
fundering
In hoofdstuk 1 heb je kunnen lezen over de zes leefstijlgebieden: welbevinden, voeding, beweging, slaap, zinvolle relaties en energie- en stressmanagement. De fundering energiemanagement en daaropvolgend stressmanagement vragen om nadere toelichting.
7.3.1 Energiemanagement
brandstof
Het lichaam is in staat om zelf energie op te wekken. Als een mens zijn batterij niet regelmatig oplaadt, zullen lichaam en brein signalen afgeven. Vermoeidheidsklachten hebben direct invloed op ons functioneren. Moeite met concentreren, sneller afgeleid zijn, trek, minder wilskracht en motivatie, en snellere irritatie. Een mens krijgt onder andere energie binnen door eten. Raakt de mens fysiek of mentaal vermoeid of krijgt hij te veel prikkels, dan vragen het lichaam en brein om brandstof. Een negatieve cirkel van spanningen, reacties en weer nieuwe spanningen creëert energieverlies bij iemand. Het lichaam en brein krijgen geen rust en blijven uit balans.
Is een mens gespannen, vermoeid of heeft hij te veel energielekken, dan kan het lichaam bijna drie keer zo veel tijd nodig hebben om op te laden. Er is dan meer hersteltijd nodig.
Vermoeidheid
uitgeput
energielek
Er zijn verschillende soorten vermoeidheid: vermoeidheid in de ochtend die voor opstartproblemen zorgt, intermitterende vermoeidheid, waarbij een mens na een paar actieve uren is uitgeput, middagmoeheid en chronische vermoeidheid. Energiegevers en energienemers zijn vrij makkelijk te herkennen bij een werknemer, maar dat geldt vaak niet voor energielekken. Daarbij vloeit er deels onbewust energie weg. Om de energielekken van een werknemer boven water te krijgen, zijn de stressoren – zowel positief als negatief – van belang. Met de termen werkdruk en werklast, draagkracht en draaglast kan de coach inzicht creëren bij de werknemers.
De metafoor van de smartphone geeft duidelijk weer hoe energielekken werken: hoe meer er op de achtergrond speelt, des te sneller een batterij leeg is.
Werkdruk versus werklast
beleving
Het gaat niet altijd om slechte omstandigheden, maar om de beleving daarvan, bijvoorbeeld bij werkdruk. Ervaart de werknemer dit, dan kunnen meer factoren meespelen. Een gezonde werkdruk kan positief werken. Een te hoge werkdruk kan leiden tot minder werkplezier en uiteindelijk uitval van werknemers. Het ziekteverzuim stijgt en de onvrede onder de werknemers die het werk van de uitvaller moeten overnemen, kan toenemen.
Draagkracht versus draaglast
kwijtraken
Heeft de werknemer voldoende draagkracht, dan kan de coach zich richten op de last. Is de draagkracht echter afgenomen, dan heeft het weinig zin om zich te richten op de last, omdat daar mogelijk niet veel is veranderd. Als de omstandigheden meer vragen dan de werknemer aankan, verliest hij het overzicht en is hij de greep op de situatie aan het kwijtraken. Dit creëert onrust, extra stressoren, energielekken, en negatieve gedachten en gevoelens. Daardoor wordt de (ervaren) druk nog groter.
7.3.2 Stressmanagement
chronisch
hoofdpijn
stressreacties
De mens heeft een zekere mate van stress nodig om goed te functioneren. Denk aan het concentratievermogen. Positieve stress werkt stimulerend, negatieve stress is ondermijnend en ongezond. Chronische stress heeft een negatieve invloed op hoe iemand zich voelt. De spieren spannen zich constant aan, vermoeidheidsklachten liggen op de loer, concentreren is moeilijk en hoofdpijn is een veelgehoorde klacht. Negatieve stress geeft negatieve gedachten die voortkomen uit angst voor verlies van controle. Begrijpen hoe stress werkt, is de eerste stap naar de oplossing. Er is een beginstressor die zorgen oproept en deze zorgen creëren weer nieuwe stressoren. Stressreacties volgen elkaar snel op. Er is geen hersteltijd. Naarmate iemand meer uitgeput raakt, wordt hij vatbaarder voor negatieve stress. Als de beginstressor voorbij is, lijkt de periode van stress voorbij. Maar de nieuwe stressoren worden niet als zodanig herkend en deze bijbehorende klachten gaan een eigen leven leiden.
Stressregulatie
passief reageren
ombuigen
Als iemand voelt dat hij de situatie waarin hij zit kan beheersen, kan hij stress en emoties makkelijker onder controle houden. Bij stress op de werkvloer komen passief en agressief reageren veel voor. Passief reageren is iets niet uiten, de schijn ophouden. Dit is een energielek en geeft kans op escalaties, zoals woede-uitbarstingen (agressief reageren). Conflicten gaan gepaard met stress. (Onderdrukte) woede, angst, afkeer, teleurstelling, schaamte, schuld of spijt geven een emotionele reactie. De primaire emotie wordt aangesproken. Iemand koppelt daar eigen gevoelens aan en deze kunnen een heftige stressreactie geven die leidt tot lichamelijke en psychische klachten.
Bij conflicthantering is het ombuigen van (beperkende) gedachten een praktische tool. Deze gedachten leiden tot gedrag en gevoelens waar iemand niets mee kan. Negatieve gedachten groeien sneller en volgen elkaar in rap tempo op. Let wel, het brein gaat altijd voor gemak: het verbruikt bij voorkeur weinig energie, waardoor iemand steeds terugvalt in oude en vaste patronen. Gedragsverandering en omgaan met stress kost dus in eerste instantie extra energie.