3.3 Taken van de bedrijfsarts: drie aandachtsvelden
signalering
De wettelijke taken van de bedrijfsarts zijn breed en kun je overzichtelijk groeperen in drie aandachtsvelden:
In veel organisaties ligt het accent nog sterk op verzuimbegeleiding. Tegelijkertijd is preventie – het voorkomen van uitval en gezondheidsschade – steeds belangrijker geworden.
De kern is dat de bedrijfsarts bijdraagt aan duurzame inzetbaarheid: voorkomen dat werkenden ziek worden en ze zo gezond mogelijk aan het werk houden, nu én op langere termijn.
3.3.1 Verzuimbegeleiding en re-integratie
beoordelen
vroegtijdig
Verzuimbegeleiding is het meest zichtbare deel van het werk van de bedrijfsarts. Als een werknemer zich ziek meldt, mag de werkgever niet zelf beoordelen of iemand (tijdelijk) arbeidsongeschikt is. Die medische beoordeling ligt bij de bedrijfsarts. De werkgever moet daarom de ziekmelding tijdig doorgeven aan de arbodienst of bedrijfsarts.
Mijlpalen
Binnen het kader van de WVP is snelheid belangrijk: vroegtijdige begeleiding vergroot de kans op herstel en voorkomt dat klachten chronisch worden. Het wettelijke proces kent duidelijke mijlpalen. Een belangrijke stap is de probleemanalyse: binnen zes weken na de eerste ziektedag stelt de bedrijfsarts (of arbodienst onder verantwoordelijkheid van de bedrijfsarts) een probleemanalyse op. Op basis daarvan stellen werkgever en werknemer een plan van aanpak op en evalueren zij periodiek de voortgang.
Belastbaarheid
herstel
In de begeleiding draait het niet alleen om wannéér iemand terug is, maar ook om hóé iemand terug kan keren. De bedrijfsarts kijkt naar belastbaarheid, naar factoren die herstel belemmeren (bijvoorbeeld te hoge werkdruk, conflicten, onduidelijke rolverwachtingen of fysieke belasting) en naar mogelijkheden voor aangepast werk. Daarmee wordt re-integratie een gezamenlijke puzzel: passend werk, passende ondersteuning en realistische verwachtingen.
Verzuimbegeleiding
tijdelijk
actueel oordeel
Belangrijke onderdelen van de verzuimbegeleiding zijn onder meer:
- beoordelen van arbeids(on)geschiktheid en inschatten van belastbaarheid;
- adviseren over tijdelijk aangepast werk, urenopbouw of taakaanpassing;
- opstellen van de probleemanalyse en het adviseren over het plan van aanpak;
- signaleren van belemmerende factoren voor herstel, zoals onveilige omstandigheden of psychosociale knelpunten;
- adviseren over inzet van aanvullende deskundigheid, zoals een arbeidsdeskundige, psycholoog, arbeidshygiënist of veiligheidskundige;
- leveren van medische informatie en een actueel oordeel aan UWV voor de procedure Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) bij langdurig verzuim.
behandeling
Een belangrijk nuance is dat de bedrijfsarts niet de werkgever helpt om iemand sneller aan het werk te krijgen, maar dat hij een medisch verantwoord advies geeft over herstel en re-integratie. Dat advies kan soms betekenen dat rust en behandeling voorrang hebben; in andere situaties kan juist werkhervatting in aangepaste vorm bijdragen aan herstel. Het uitgangspunt is steeds: wat is veilig, haalbaar en duurzaam?
Melden van beroepsziekten
meldplicht
Als de bedrijfsarts vermoedt dat er sprake is van een beroepsziekte (een ziekte die is veroorzaakt door werk of werkomstandigheden), dan heeft de bedrijfsarts een wettelijke meldplicht richting het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB). Het doel van melden is niet schuld aanwijzen, maar leren: signalen verzamelen om preventie te versterken, patronen te herkennen en werkgerelateerde gezondheidsschade terug te dringen.
3.3.2 Preventie: voorkomen is beter dan genezen
voorkomen
Preventie is een wettelijke kerntaak binnen de arbozorg en vormt inhoudelijk misschien wel de meest waardevolle taak van de bedrijfsarts. Preventie betekent: gezondheidsschade voorkomen door risico’s op tijd te herkennen en maatregelen te adviseren. Het gaat om het voorkomen van beroepsziekten, het beperken van werkgebonden klachten en het versterken van duurzame inzetbaarheid.
Preventierol
herkennen
De preventierol van de bedrijfsarts komt tot uiting op verschillende niveaus:
- Individueel niveau: vroegsignalering van klachten in relatie tot werk, advies aan de werknemer en zo nodig verwijzing of contact (met toestemming) met de behandelend zorgverlener (zoals de huisarts of een psycholoog).
- Groepsniveau: trends herkennen (bijvoorbeeld toename van rugklachten in een team of stressklachten op een afdeling) en hierover geanonimiseerd adviseren.
- Organisatieniveau: bijdragen aan beleid, bijvoorbeeld rond werkdruk, roosters, ergonomie, omgang met gevaarlijke stoffen, cultuur en sociale veiligheid.
RI&E
arbeidsrisico
Elke organisatie moet beschikken over een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) met een plan van aanpak. De RI&E is het instrument waarmee arbeidsrisico’s systematisch in kaart worden gebracht en geprioriteerd. De bedrijfsarts levert input vanuit het perspectief van gezondheid: welke risico’s kunnen leiden tot gezondheidsschade, welke groepen lopen risico, en welke preventieve onderzoeken of maatregelen zijn passend? Meestal gebeurt dit in samenwerking met andere kerndeskundigen, omdat gezondheidsrisico’s vaak samenhangen met technische of organisatorische factoren.
PAGO
Het periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) is bedoeld om gezondheidsrisico’s door het werk vroegtijdig te signaleren en zo veel mogelijk te voorkomen. De werkgever moet dit onderzoek aanbieden aan werknemers die risico lopen op basis van de RI&E. Voorbeelden zijn gehoortesten bij blootstelling aan lawaai, longfunctieonderzoek bij stofblootstelling of onderzoek naar hand-armklachten bij trillingen. Deelname is vrijwillig. De werkgever krijgt geen individuele medische uitslagen, maar kan wel een geanonimiseerde groepsrapportage ontvangen die helpt om maatregelen te nemen om het risico te verminderen.
PMO
bewegen
Het preventief medisch onderzoek (PMO) richt zich breder op gezondheid en duurzame inzetbaarheid, en kan naast of in combinatie met een PAGO worden aangeboden. Waar het PAGO vooral is gekoppeld aan arbeidsrisico’s, kan een PMO ook leefstijl- en vitaliteitsthema’s omvatten, zoals bewegen, roken, alcohol, voeding en ontspanning. Het is belangrijk dat organisaties helder communiceren wat het doel is van het onderzoek en welke opvolging mogelijk is.
Kwaliteitskaders, zoals NEN-richtlijnen en professionele leidraden, beogen te zorgen dat preventieve onderzoeken veilig, passend en professioneel worden uitgevoerd.
Spreekuur
open
toegang
Een belangrijke wettelijke bepaling is dat werknemers de bedrijfsarts moeten kunnen bezoeken zonder toestemming van de werkgever, ook als zij niet verzuimen. Dit kan via een open spreekuur (arbeidsomstandighedenspreekuur). Het doel is preventie: door tijdig vragen te stellen over klachten, werkdruk of risico’s kunnen problemen vroeg worden aangepakt. Voor werknemers is dit een belangrijk recht; voor werkgevers is het een kans om verzuim te voorkomen, als zij signalen serieus nemen en structureel opvolgen.
Werkplekbezoek
De bedrijfsarts heeft vrije toegang tot de werkplek. Werkplekbezoek is meer dan ‘even kijken’: het gaat om inzicht krijgen in taken, belasting, werkprocessen, veiligheidscultuur en de mate waarin maatregelen in de praktijk werken.
Een bedrijfsarts die de werkvloer kent, kan beter beoordelen of een re-integratieadvies realistisch is, en kan beter adviseren over preventieve maatregelen.
3.3.3 Medische keuringen en onderzoeken
privacy
periodiek
Naast verzuimbegeleiding en preventie kan de bedrijfsarts medische keuringen uitvoeren. Keuringen hebben als doel risico’s te beheersen en veiligheid te borgen, maar ze raken ook aan gelijke behandeling en privacy. Daarom is het wettelijke kader strikt. In hoofdlijnen gaat het om drie typen:
- aanstellingskeuring (vóór indiensttreding);
- verplichte of functiegebonden medische keuring (tijdens dienstverband, als wet of cao dit vereist);
- periodieke onderzoeken zoals PAGO (preventief, gekoppeld aan arbeidsrisico’s).
Aanstellingskeuring
noodzaak
Een aanstellingskeuring is alleen toegestaan als een functie bijzondere eisen stelt die relevant zijn voor gezondheid en veiligheid van de werknemer of anderen. De bedoeling is te voorkomen dat werkgevers selecteren op gezondheid zonder noodzaak. De bijzondere functie-eisen moeten vooraf duidelijk zijn omschreven. Het onderzoek mag zich uitsluitend richten op die eisen. De bedrijfsarts rapporteert aan de werkgever alleen of iemand wel of niet geschikt is voor de functie (eventueel onder voorwaarden), niet welke aandoening of diagnose daarachter zit.
Verplichte medische keuring
cao
In sommige sectoren of functies is een medische keuring verplicht, bijvoorbeeld op basis van wetgeving voor specifieke veiligheidskritische beroepen. De inhoud en frequentie kunnen wettelijk of via cao zijn vastgelegd. Deelname kan verplicht zijn en kan rechtspositionele gevolgen hebben. Ook hierbij geldt dat de bedrijfsarts alleen een geschiktheidsoordeel geeft en medische details beschermt.