5.2 Onregelmatige diensten en nachtdiensten
aanslag
In de Arbeidstijdenwet staan regels over werktijden, rusttijden, pauzes en nachtdiensten. Dat heeft een reden, want onregelmatig werken is een grotere aanslag op de gezondheid dan je misschien denkt!
Verschuiving in werkritme
24-uursmaatschappij
Ruim vijf miljoen mensen in Nederland, wat neerkomt op bijna 40% van de beroepsbevolking, werken soms of frequent buiten kantoortijden. Met name in de zorg, transport en beveiliging. Hiervan werken ongeveer 1,2 miljoen mensen weleens of regelmatig ‘s nachts. Niet alleen verandert de samenleving steeds meer in een 24-uursmaatschappij; er is ook een verschuiving te zien in het werkritme door het thuiswerken. Het draaien van onregelmatige roosters zal altijd effect hebben op de gezondheid van werknemers, en niet op een gunstige manier.
Maatregelen
schade
zoetigheid
Een organisatie kan nog zoveel maatregelen nemen, maar die kunnen schade aan lijf en geest niet voorkomen. Vermoeidheid, minder eetlust, slecht slapen, gewichtstoename en andere lichamelijke problemen zijn de eerste signalen en een reden om aan de bel te trekken. De werknemer kan in gesprek gaan met jou, de leidinggevende, de arboprofessional of bedrijfsarts. Ook kunnen werknemers de schade zo veel mogelijk beperken door een aantal regels toe te passen:
- Niet diëten. Het eetpatroon aanpassen aan de inspanningen op de juiste momenten zal een groter en langdurig rendement opleveren.
- Rust in het lichaam. Tijdens avond- en nachtdiensten minder zoetigheid en vette snacks eten. Dit is namelijk een extra belasting voor het spijsverteringsstelsel, met een opgeblazen gevoel, maagzuur en diarree als mogelijke gevolgen. ’s Nachts te veel en te vaak eten maakt slaperig en daardoor is een werknemer minder alert.
- Vaste tijden. Als mensen in een vast ritme leven, eten, slapen en bewegen, brengen ze hun biologische klok niet in de war. Ook tijdens de onregelmatige diensten is het van belang een vast ritme te creëren door bijvoorbeeld op vaste momenten te pauzeren.
5.2.1 Ritme bij verschillende diensten
Een werknemer kan bij onregelmatige diensten verschillende ritmen aanhouden, afhankelijk van het soort dienst. Het is belangrijk om voldoende energie bij te tanken.
Ochtenddienst
brandstof
Bij de ochtenddienst doet een werknemer er goed aan om te starten met ontbijten en zo brandstof tot zich te nemen. Is het lastig om meteen te starten met ontbijten, dan is het verstandig dat de werknemer thuis al iets kleins heeft gegeten. Op het werk kan de werknemer dan op een vaste tijd het echte ontbijt nuttigen.
Het is belangrijk dat het ontbijt zo gezond mogelijk is, want dit zorgt voor meer energie en minder schommelende bloedsuikers. Bijvoorbeeld een belegde speltboterham of een bakje kwark met een handje ongezouten en ongebrande noten past daar goed bij.
Middagdienst
voorkeur
Tijdens de lunch kan de werknemer eten wat hij normaliter als avondeten zou eten. Op het werk kan hij tijdens de langere pauze een salade eten of een verse zelfgemaakte soep. Bij voorkeur is deze ongebonden, dus zonder room of maizena. Verder is een salade met veel verse rauwkost een goede optie, eventueel aangevuld met kikkererwten, linzen, avocado en een stukje vlees, vis of vleesvervanger.
Nachtdienst
snaaien
Voor de langslapers geldt dat ze kunnen starten met het avondeten. Bij vroeg wakker worden volstaat alvast een licht verteerbaar tussendoortje. Rond 23.00 uur kan de werknemer een klein tussendoortje eten, zoals yoghurt of kwark. Rond 1.00 uur volgt een eiwitrijke maaltijd. Dit geeft onder andere een verzadigd gevoel en verkleint de kans op snaaien.
Bij de nachtdienst treedt er meestal een dip op rond 4.00 uur. Een werknemer krijgt het koud, gaat knikkebollen of begint spontaan te transpireren. Dit zijn tekenen dat het lichaam vermoeid is. Het is verstandig om dan een koolhydraatrijke maaltijd te eten. Dit zorgt voor meer energie.
Kleinigheidje
afbouwen
Onderweg naar huis of vlak voor het einde van de dienst eet de werknemer bij voorkeur nog een kleinigheidje van ongeveer 100 kcal. Hij doet er goed aan om de ‘nacht’ af te bouwen en het lichaam klaar te maken voor een kwalitatief goede slaap. Om te slapen, moeten zowel het lichaam als het brein ontspannen zijn. Zoals een mens de dag langzaam opbouwt, moet hij de dag ook langzaam afbouwen.
Tips
wonderen
slaapprobleem
verleidelijk
Nachtdiensten hebben de grootste impact op het lijf en daarom doe je er goed aan om werknemers die in de nachtdienst werken de volgende tips mee te geven.
- Klaar met werken? Zorg voor ontspanning. Frisse lucht doet wonderen, maar ook een goed boek lezen of een douche nemen werkt ontspannend.
- In koffie zit cafeïne en dat kan zorgen voor stress en een angstig gevoel. Tijdens de wisselende diensten reageert het lichaam vaak wat heftiger. Het lichaam gaat om meer vragen. Ook thee waar theïne in zit, kan zo’n effect veroorzaken. Groene, witte en zwarte thee bevatten allemaal theïne. Energiedranken zijn meestal suikerbommen en geven een kort effect van energie. Hoe vaker een werknemer energiedranken drinkt, hoe meer hij ervan nodig heeft. Het creëert slaapproblemen en daarom kan een werknemer deze beter mijden.
- Tussendoortjes eten is prima. Een werknemer moet ze wel regelmatig eten en niet overslaan tijdens wisselende diensten. Het lichaam is gewend aan een bepaald ritme. Eet een mens te weinig op een dag, dan krijgt hij te weinig voedingsstoffen binnen, met als gevolg energieverlies.
- Snoepen, snacken en eten laten bezorgen is verleidelijk om de nacht door te komen. Een werknemer doet er goed aan voldoende eten mee te nemen en het eventueel al thuis voor te bereiden.
- Een werknemer moet de tijd nemen om te eten, geen maaltijden overslaan en (toegevoegde) suikers zo veel mogelijk vermijden. Gevarieerd eten is belangrijk.
Nieuwe energie opdoen met behulp van energizers
springen
Slaat de vermoeidheid toe, dan kan een werknemer zogeheten energizers inzetten. Denk aan:
- op één been staan;
- een aantal keren op en neer springen;
- een dansje doen;
- cirkels draaien met de armen en de benen;
- de trap op- en aflopen;
- het brein uitdagen door een woordspelletje te spelen.
5.2.2 Zelfroosteren
balans
privéleven
Zelfroosteren (invloed op het werkrooster) biedt ruimte aan individuele werknemers om hun werk en privéleven met elkaar in balans te brengen. Ze hebben meer zeggenschap over de organisatie van hun eigen werk. Het gebrek aan waardering, erkenning en mogelijkheid tot ontwikkeling is een belangrijke reden van verloop. Bij zelfroosteren is de werknemer in staat om zijn werktijden meer af te stemmen op zijn privéleven. Natuurlijk moeten die werktijden passen binnen bepaalde bedrijfsmatige kaders en zijn ook de wensen en verlangens van collega’s van invloed op wat mogelijk is.