8.1 Omkoping en corruptie
commissie
bouwsector
Omkoping is een klassiek delict dat voorkomt in een financiële of administratieve context. De grens tussen een normale commissie en een ongeoorloofde betaling is niet altijd scherp. Corruptie kan in alle branches voorkomen, maar in Nederland komt deze het meest voor in de bouw- en infra-sector, zeker als de overheid betrokken is bij aanbestedingen. Daarnaast moet je denken aan de:
- energiesector;
- gezondheidszorg;
- financiële dienstverlening.
8.1.1 Ambtelijke omkoping
tegenprestatie
Ambtelijke omkoping houdt in dat iemand een ambtenaar geld, een cadeau, dienst of een belofte geeft of aanbiedt, met als doel die ambtenaar te laten doen of juist niet te laten doen wat hij in zijn functie hoort te doen. Het maakt niet uit of de ambtenaar daadwerkelijk iets doet of nalaat. Het gaat erom dat het voordeel wordt gegeven om invloed uit te oefenen op het gedrag van de ambtenaar, nu of in de toekomst. Voor ambtelijke omkoping is het niet nodig dat er een direct verband is tussen de gift en de tegenprestatie.
voorkeur
Ook het creëren of onderhouden van een relatie met het oog op een toekomstige voorkeursbehandeling kan al als omkoping worden gezien.
Voorbeeld: aanbestedingen
goedkeuring
consultancykosten
Een cliënt exploiteert een bouwbedrijf dat regelmatig opdrachten uitvoert voor gemeenten. Opdrachten worden gegund via aanbesteding. Bij het opstellen van de jaarrekening merkt de adviseur dat er meerdere facturen zijn betaald aan eenmanszaak Fenix zonder duidelijke omschrijving van werkzaamheden – telkens rond de € 4.900, net onder de interne drempel voor verplichte goedkeuring door de directie. De eigenaar verklaart dat het gaat om ‘consultancykosten’ voor het verkrijgen van gemeentelijke opdrachten. Bij nader onderzoek blijken de betalingen steeds te zijn gedaan kort vóór gunning van gemeentelijke aanbestedingen. Fenix blijkt te worden geleid door een familielid van een gemeentelijke projectleider. Er zijn geen e-mails, contracten of rapporten die wijzen op daadwerkelijk geleverde diensten.
Signalen
meldingsgrens
De betalingen aan Fenix kunnen strafrechtelijk gezien worden als ambtelijke omkoping. De adviseur had in dit geval de volgende signalen kunnen herkennen:
- omschrijvingen als ‘advieskosten’ of ‘bemiddelingsfee’;
- betalingen aan een onduidelijke onderneming zonder aantoonbare prestatie;
- ‘consultancy’ zonder onderliggende documenten;
- tijdstip van betalingen samenlopend met aanbesteding;
- meerdere betalingen van een bedrag net onder een goedkeurings- of meldingsgrens.
In dit voorbeeld had de adviseur moeten doorvragen en vervolgens een melding moeten doen van een ongebruikelijke transactie bij de FIU-Nederland.
Voorbeeld: sponsoring
vergunningen
commercieel
sponsorbedrag
Een adviseur begeleidt een cliënt die een logistiek bedrijf heeft en geregeld vergunningen nodig heeft van een regionale omgevingsdienst. Tijdens het samenstellen van de VPB-aangifte ziet de adviseur dat de onderneming sinds kort jaarlijks met € 15.000 een lokale korfbalvereniging sponsort. Op zichzelf niets bijzonders, maar er is nog meer aan de hand:
- De korfbalvereniging heeft geen zichtbare commerciële sponsoren.
- Het sponsorbedrag is hoog in verhouding tot de omvang van de onderneming.
- Het sponsorbedrag lijkt aan de hoge kant voor een lokale korfbalverereniging.
- Het logo van de onderneming wordt niet vermeld op de website of op shirts.
- Uit een gesprek blijkt dat de voorzitter van de korfbalvereniging ook vergunningverlener is bij de betreffende omgevingsdienst.
gratis advies
private sector
Overige signalen die in dit voorbeeld kunnen wijzen op ambtelijke omkoping zijn:
- betalingen aan een onderneming die gelieerd is aan een ambtenaar of diens partner;
- onverklaarbare betalingen aan overheidsfunctionarissen;
- transacties waarbij politiek prominente personen betrokken zijn zonder duidelijke zakelijke reden;
- diensten of gunsten die aan ambtenaren worden verleend, zoals gratis advies, verbouwingswerkzaamheden, auto-onderhoud of andere voordelen;
- leningen aan ambtenaren, zeker als deze niet zakelijk zijn onderbouwd.
8.1.2 Niet-ambtelijke omkoping
Niet-ambtelijke omkoping is omkoping in de private sector: het aannemen of aanbieden van giften of voordelen door of aan personen die een functie vervullen waarin zij de belangen van een onderneming behoren te behartigen. Het gaat dus om corruptie tussen ondernemingen of binnen ondernemingen. Misschien een open deur, maar de omkoping zorgt er voor dat de medewerker zijn eigen belangen vóór die van de onderneming laat gaan, en daarmee schendt hij het vertrouwen van zijn werkgever (of opdrachtgever).
Voorbeeld: onderhoudscontracten
marketing
contract-verlenging
Een adviseur begeleidt een onderneming die meedoet aan aanbestedingen voor onderhoudscontracten in de energiesector en vooral opdrachten doet voor Motive bv. Bij het opstellen van de VPB-aangifte valt op dat er jaarlijks aanzienlijke ‘marketingvergoedingen’ worden betaald aan een onderneming die Balans v.o.f. heet. Uit de administratie blijkt dat deze onderneming geen marketingdiensten levert; de betalingen vinden telkens plaats kort voor contractverlengingen. Balans v.o.f. blijkt een massagetherapiebedrijf en een van de vennoten werkt bij Motive bv. De betalingen kunnen in dat geval mogelijk worden gezien als niet-ambtelijke omkoping van Motive bv: mogelijk betaalt de onderneming via Balans gelden aan Motive om de opdrachten binnen te halen.
Passieve omkoping
steekpenning
Passieve omkoping ziet op degene die zich laat omkopen – in dit voorbeeld is dat een van de medewerkers van Motive bv. Beide varianten zijn strafbaar. Voor adviseurs is hier het relevante risico dat steekpenningen of kickbacks worden vermomd als legitieme zakelijke betalingen.
Signalen
commissie
handelsketen
valse facturen
Signalen die kunnen wijzen op omkoping zijn:
- onverklaarbare of uitzonderlijk hoge commissies;
- betalingen aan adviseurs of agenten in landen zonder logische rol in de handelsketen;
- vergoedingen aan natuurlijke personen in plaats van aan ondernemingen;
- onduidelijke beschrijvingen in facturen (adviesdiensten en ‘service fee’);
- betalingen via derden of valse facturen;
- ongebruikelijke constructies waarbij geldstromen onduidelijk zijn of via risicolanden lopen.
Een adviseur hoeft niet vast te stellen dat sprake is van omkoping, maar moet herkennen wanneer de zakelijke grondslag ontbreekt. Als een cliënt geen plausibele toelichting kan geven, is sprake van een verhoogd risico dat kan leiden tot de noodzaak van een verscherpt cliëntenonderzoek en eventuele Wwft-meldplicht.