5.1 Effecten op de werknemer
symptoom
Een werknemer kan allerlei fysieke en psychische gezondheidsklachten krijgen door een te hoge werkdruk. Sommige symptomen zijn al op korte termijn merkbaar, andere gezondheidsklachten ontstaan pas als de werkdrukproblemen langere tijd aanhouden. Vooral de langetermijnklachten kunnen ernstige en mogelijk blijvende schade aan de gezondheid veroorzaken.
5.1.1 Kortetermijnklachten
schade
Ontwikkelt één van je collega’s bepaalde gezondheidsklachten door een hoge werkdruk, dan is er nog geen reden tot paniek. In deze fase kunnen leidinggevenden door snel te reageren blijvende schade en ziekteverzuim bij de werknemer voorkomen. Deze fase is dus uitermate belangrijk!
Symptomen
De symptomen van een te hoge werkdruk die in de eerste fase kunnen optreden, zijn op te delen in vier categorieën:
- lichamelijk;
- emotioneel;
- cognitief;
- gedrag.
In het kader op de volgende pagina kun je vinden welke signalen bij elk van deze categorieën horen.
Het is niet realistisch om te verwachten dat de OR werkstress structureel in de gaten houdt. Dit is toch echt een taak van de direct leidinggevenden. Maar elk OR-lid kan in zijn eigen team wel een oogje in het zeil houden.
Langere termijn
maatregel
stresssignaal
Treft de organisatie in dit stadium geen maatregelen, dan kunnen de kortetermijnklachten van de werknemer uiteindelijk leiden tot werkstress en krijgt de organisatie te maken met de effecten op de langere termijn (zie verderop in dit hoofdstuk). Meer over het herkennen van de stresssignalen lees je in hoofdstuk 6 van dit dossier.
Signalen van een te hoge werkdruk per categorie
| Lichamelijk | Emotioneel | Cognitief | Gedrag |
| pijn aan nek, schouder, rug of armen (RSI/KANS) | opgejaagd gevoel | besluiteloosheid |
veel meer of minder eten |
| hoofdpijn | geestelijke vermoeidheid | veel piekeren | meer roken, drinken of medicijngebruik |
| onrust | gebrek aan motivatie | concentratieproblemen | vaker ziek melden |
| vermoeidheid | onzekerheid | verstrooid-/vergeetachtigheid | snel last van irritatie of agressie |
| slaapproblemen | somberheid | ad-hoc-reacties | emotionelere reacties |
| duizeligheid | prikkelbaarheid | ongeïnteresseerdheid | kleine ongelukjes |
| maag- en darmklachten | snel huilen | (geestelijke) afwezigheid | zich sociaal terugtrekken (isoleren) |
| hyperventilatie | angstgevoelens | prioriteiten verwarren | druk en veel praten |
| gewicht verliezen of aankomen | ontevredenheid | niets kunnen afmaken | cynisme |
| overmatig zweten | stemmingswisselingen | slecht presteren | meer klagen |
Bron: De Goede Praktijk
Aanpakken
herkennen
Leidinggevenden moeten erop toezien dat hun teamleden geen gezondheidsklachten door een te hoge werkdruk ontwikkelen. Ontstaat toch werkstress, dan moeten zij dit zo snel mogelijk aanpakken. Als het goed is, kent de direct leidinggevende zijn werknemer voldoende om ongewoon gedrag tijdig te herkennen.
Leidinggevenden voorlichten
De OR kan niet op de stoel van de leidinggevenden gaan zitten. Wat je wel kunt doen, is de bestuurder wijzen op de belangrijke rol van leidinggevenden in het tegengaan van werkdruk. Je kunt bijvoorbeeld voorstellen leidinggevenden in de organisatie te trainen in het herkennen van signalen van een te hoge werkdruk bij hun werknemers.
5.1.2 Klachten op lange termijn
signaal
rust
Stress is in principe niet negatief: het is een gezonde reactie op drukte, een waarschuwingssignaal aan het lichaam. Het is een signaal dat het tijd is om even te ontspannen. Een collega met werkstress heeft in eerste instantie dus vooral rust nodig: een tijdje minder taken, in een lager tempo werken of twee weken vakantie. Lichaam en geest krijgen dan de kans om te herstellen. Meestal nemen de gezondheidsklachten dan automatisch af.
Neemt de werknemer die hoognodige rust niet en houden de stressgevoelens aan, dan kunnen de gezondheidsproblemen verergeren. Langdurige stress kan daardoor zelfs blijvende schade tot gevolg hebben.
Werkstress kan op de lange termijn tot lichamelijke problemen leiden, zoals een hoge bloeddruk en hartkloppingen. Dit vergroot de kans op hart- en vaatziekten.
Overspannenheid
piekeren
Het bekendste psychische effect van langdurige werkstress is overspannenheid. De werknemer ervaart klachten als piekeren, vermoeidheid, slaapproblemen, verlies van interesses en het gevoel niet meer te kunnen genieten en ontspannen. Ook presteert hij beduidend slechter op het werk.
Opgebrand
burn-out
Blijft een overspannen collega op volle kracht doorgaan, dan kan de overspannenheid geleidelijk overgaan in een burn-out. De werknemer is dan ‘opgebrand’: hij is fysiek, mentaal en emotioneel volkomen uitgeput. Mensen met een burn-out zeggen dat ze van de ene op de andere dag nauwelijks nog iets kunnen. De kans is groot dat een werknemer die een burn-out krijgt langdurig thuis komt te zitten.
Gevolgen voor een lichaam onder stress
adrenaline
Personen die gebukt gaan onder stress, maken extra adrenaline aan. Adrenaline waarschuwt voor dreigend gevaar: het zorgt ervoor dat er extra vetzuren vrijkomen, dat spieren gaan opzetten en de hartslag versnelt. In de oertijd had dit een functie: het lichaam kon op deze manier snel in actie komen als er gevaar dreigde. Tegenwoordig heeft adrenaline die functie niet meer en verbruikt het lichaam de vrijgekomen vetzuren niet. Het gevolg: een verhoogd cholesterolgehalte.
Andere problemen
PTSS
Soms gaat overspannenheid of een burn-out gepaard met andere psychische klachten, maar dat hoeft niet. Een overwerkte werknemer kan problemen ontwikkelen, zoals een depressie of angststoornis. Ook kan hij een posttraumatische stressstoornis (PTSS) oplopen. Het is dus belangrijk om de bestuurder te wijzen op de negatieve effecten van langdurige werkstress.
Burn-out versus overspannenheid
Een burn-out heeft bepaalde kenmerken gemeen met overspannenheid. Overspannenheid is een mildere vorm van een burn-out, of burn-out een extreme vorm van overspannenheid. Overspannen werknemers ervaren dezelfde klachten als iemand met een burn-out, maar ze zijn minder heftig. Ook herstellen zij sneller. Het komt ook voor dat werknemers eerst overspannen raken, daarvan herstellen en weer aan het werk gaan, en vervolgens alsnog een burn-out krijgen, omdat de oorzaken van de overspannenheid niet (goed) zijn aangepakt toen ze weer aan het werk gingen.