3.1 Instellingsplicht en naleving

OR-plichtig

Periodiek laat het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) een zogenoemd ‘Nalevingsonderzoek WOR’ uitvoeren. Het onderzoek brengt onder meer in beeld in hoeverre organisaties voldoen aan de plicht om een OR in te stellen. Uit het meest recente nalevingsonderzoek (2023) blijkt dat drie op de tien OR-plichtige organisaties in Nederland geen OR heeft. In de transportsector geldt dat zelfs voor meer dan de helft van de bedrijven. Dat slechts 70% van de organisaties een OR instelt, is overigens een stabiel beeld over de laatste nalevingsonderzoeken.

Weloverwogen

niet-naleving

toezien

Uit een verdiepend onderzoek van het ministerie van SZW (2024) blijkt dat voor een deel van de werkgevers niet-naleving van de WOR een weloverwogen keuze is. De verwachte kosten en risico’s wegen voor hen niet op tegen de voordelen. Naar aanleiding van deze uitkomsten heeft het kabinet aangegeven strenger te zullen gaan toezien op de naleving van de WOR.

3.1.1 Ontheffing OR-plicht

verzoekschrift

alternatief

In uitzonderlijke situaties kan de bestuurder ontheffing krijgen van de OR-plicht (artikel 5 WOR). De bestuurder kan in dat geval een verzoekschrift voor ontheffing van de OR-instellingsplicht indienen bij de Sociaal-Economische Raad (SER). De SER beoordeelt de aanvraag en kan de bestuurder tijdelijk ontheffing verlenen. Een ontheffing wordt voor maximaal vijf jaar verleend, waarna de omstandigheden opnieuw worden beoordeeld. De SER verleent alleen dan ontheffing als de werkgever ervoor heeft gezorgd dat er een concreet alternatief is voor werknemersparticipatie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een sociocratische inspraakstructuur of medewerkerszelfbestuur. Artikel 5 WOR geeft hierbij duidelijke voorwaarden over de informatieverstrekking en de totstandbrenging van een dialoog.

Verlenen

vakbond

In de praktijk wordt er zelden ontheffing verleend voor het instellen van een OR. Uit informatie van de SER blijkt dat over de periode van 2008 tot 2023 in totaal drie organisaties een toewijzing hebben gehad.

3.1.2 Boete voor de werkgever?

geldboete

Belanghebbenden, zoals werknemers of vakbonden, kunnen de kantonrechter verzoeken om de werkgever te verplichten een OR in te stellen en daarmee de WOR na te leven. De kantonrechter zal binnen een redelijke termijn de instelling van de ondernemingsraad verplicht stellen. Als een werkgever deze verplichting niet nakomt, pleegt hij een economisch delict. De rechter kan hem dan een geldboete opleggen. In de praktijk vindt er nauwelijks of geen handhaving plaats en zijn dit (tot op heden) vooral theoretische maatregelen.